Chương IV · Vợ Chồng Khởi Nghiệp · 經濟

Kinh tế chợ chuộttiền lãi, khách hàng và người làm vận hành ra sao

Chợ trong game không bán theo may rủi. Khách tính giá, làng có lúc khá lúc túng, người làm biết mình đáng được trả bao nhiêu, chủ nhà biết quán mình làm ăn ra sao. Trang này giải thích các quy luật ấy. Còn mỗi quy luật mạnh đến đâu thì không ghi ở đây: bạn phải tự đo ở chợ.

I · Nền tảng

Đồng tiền chảy đi đâu

Mỗi tối, tờ cuối ngày làm một phép trừ. Tiền khách trả là doanh thu. Phải trừ đi nhiều thứ mới còn lại tiền lãi:

Doanh thu: tiền khách trả trong ngày Vốn hàng đã bán Tiền công Thuê / thuế Chi vặt Hàng hỏng, rủi ro Tiền lãi Cái gì không trừ được thì mới là của mình.
Chi vặt là than củi, nước, dầu đèn, giấy gói. Nó đi theo doanh thu: bán càng nhiều càng tốn. Ô đỏ là thứ không ngày nào giống ngày nào.
Doanh thu cao chưa chắc là lãi cao.

Bán rẻ thì đông khách, doanh thu to, nhưng mỗi món lời ít, còn công và chi vặt vẫn phải trả. Một ngày tấp nập vẫn có thể là một ngày lỗ.

Có khoản trả theo ngày, có khoản trả theo tuần.

Tiền công trả mỗi tối. Ở phố huyện, tiền thuê trả theo tuần. Ở chợ quê, thuế chợ thu năm ngày một lần. Vì thế một tuần lãi đều vẫn có ngày túi tiền tụt mạnh.

Mục tiêu tính bằng của để dành, không tính bằng tiền trong túi.

Tiền trong túi trừ đi nợ lái buôn và tiền vay mới là của mình. Vay thêm thì túi đầy lên nhưng của để dành không tăng.

II · Cầu

Giá và khách

Mỗi món đều có một giá phải chăng: mức giá người làng thấy vừa túi tiền hôm ấy. Bạn tự đặt giá, và mọi chuyện bắt đầu từ chỗ giá bạn đặt cao hay thấp so với mức ấy.

giá bạn đặt → nhiều giá phải chăng lượng bán tiền lãi không ai mua
Hình chỉ để thấy dáng đường cong. Không có con số nào trên trục là cố ý.
Rẻ thì tranh nhau mua.

Dưới giá phải chăng, khách kéo đến nhiều hơn và mỗi người mua nhiều hơn. Hàng đi nhanh nhưng mỗi món lời mỏng.

Đắt một chút thì gần như không sao, đắt hơn nữa thì khách tụt nhanh.

Nhích nhẹ trên giá phải chăng, khách hầu như không để ý. Qua một ngưỡng thì vừa ít người ghé, vừa mỗi người chỉ mua lẻ một món. Đắt quá một mức thì không còn ai mua.

Lãi cao nhất nằm nhỉnh hơn giá phải chăng một chút.

Không phải ở giá rẻ nhất, cũng không ở giá đắt nhất. Chỗ ấy ở đâu thì phải thử mới biết, và nó xê dịch theo từng ngày.

Một người khách là hai quyết định.

Thứ nhất là có ghé hay không, thứ hai là mua mấy món. Giá đắt làm giảm cả hai, nên hãy nhìn cả số khách lẫn số món trên tờ cuối ngày.

III · Lòng người

Tâm lý người mua

Người mua trong game không phải cái máy tính giá. Họ nhớ, so sánh, để bụng và rủ nhau.

Giá quen.

Mỗi món có một giá khách đã quen trả. Giá quen nhích dần theo giá bạn bán, mỗi tối một ít. Bán cao hơn giá quen thì khách thấy đắt hơn thực tế. Bán thấp hơn thì khách chỉ thấy rẻ hơn một chút. Vì thế tăng giá từ từ mất ít khách hơn tăng một lần thật mạnh, còn hạ giá đột ngột thì không được lợi bao nhiêu.

Thuận mua vừa bán.

Nhân lúc làng túng hay hôm có hội mà nâng giá thì khách quen thấy bị chặt chém. Họ bớt quý quán, có người nói thẳng ra, và hôm sau ít người ghé hơn.

Đông kéo đông.

Thấy có vài người đang xếp hàng, người qua đường dễ tò mò ghé vào. Hàng dài quá thì người mới đến lắc đầu bỏ đi.

Rẻ quá thì sinh nghi.

Với vải, đồ buôn và vàng bạc, giá rẻ bất thường làm khách ngờ là hàng giả. Đồ ăn thì không bị như vậy.

Món đắt làm món giữa trông rẻ.

Một quán bày cả món rẻ lẫn món rất đắt thì các món ở giữa dễ bán hơn.

Nhanh tay thì được lòng.

Khách quen được bán nhanh thì quý quán thêm một chút. Phải chờ lâu quá mà bỏ đi thì họ bớt quý. Đến nơi thấy hết hàng thì họ còn giận hơn.

IV · Thời thế

Làng khá, làng túng

Mỗi ngày cả làng có một sức mua: hôm thì rủng rỉnh, hôm thì thắt lưng buộc bụng. Sức mua hôm nay nối tiếp hôm qua, đổi dần dần, thỉnh thoảng có một cú sốc. Giá phải chăng lên xuống theo nó.

Hàng thiết yếu vững, hàng xa xỉ chao đảo.

Gạo, rau, thịt, cá, trầu cau, thuốc thì ngày nào người ta cũng phải mua. Hàng xén, vải, đèn lồng, nhất là vàng bạc, thì lúc làng khá bán chạy, lúc làng túng ế hẳn. Quán ăn nằm ở giữa.

Làng khá thì dễ tính.

Những ngày người làng rủng rỉnh, nâng giá lên một chút cũng ít ai kêu.

Tin đồn báo trước thời thế.

Người làng hay thì thầm chuyện mai làng khá hay túng, trời mưa hay nắng. Phần nhiều tin đồn là đúng, nhưng không phải tin nào cũng đúng.

Lịch âm.

Ngày rằm, mồng một thì đồ lễ bán chạy. Tháng Chạp nhà nào cũng sắm sửa. Tháng Giêng thì ít ai mua vàng. Ngày âm lịch có ghi trên tờ buổi sáng và trên đồng hồ phố huyện.

Thời tiết.

Mỗi món hợp một kiểu trời: có món bán chạy ngày rét, có món ế ngày mưa. Nắng gắt thì trầu héo nhanh.

V · Nhân công

Người làm

Người làm là cách duy nhất để một gian hàng bán nhanh hơn sức một người. Nhưng họ là người, không phải cái máy.

Thêm người thì thêm sức, nhưng người sau đỡ ít hơn người trước.

Người phụ đầu tiên làm quầy bán nhanh hẳn lên. Người thứ hai vẫn có ích, nhưng đỡ ít hơn. Quán vắng mà thuê nhiều người thì chỉ tốn công.

Quá tải thì kiệt sức.

Quầy cứ đông nghẹt hết giờ này sang giờ khác thì người đứng quầy mệt dần, bán chậm lại. Mấy ngày liền như thế thì họ than, bụng dạ cũng dễ đổi. Ngủ một đêm thì đỡ.

Bạn tự chọn người, tự định công.

Muốn thuê thì vài người đến xin việc, mỗi người một tính: nhanh nhẹn hay chậm, nhiệt tình hay hờ hững, thật thà hay không. Người giỏi đòi công cao hơn. Thuê rồi bạn vẫn tăng hay bớt công cho từng người được, chỉ là người bị bớt công thì để bụng.

Công xứng đáng đi theo tiền lãi.

Người làm nhìn xem quán lãi được bao nhiêu mấy hôm gần đây rồi tự biết công mình đáng bao nhiêu. Quán chỉ đông mà không lãi thì chẳng ai đòi. Mới được tăng công thì họ yên một thời gian rồi mới tính chuyện đòi tiếp. Mỗi nghề trả cho người làm một phần khác nhau, giống như ngoài đời. Người phụ đáng được nửa công người đứng quầy.

Đòi tăng từng chút một.

Thấy công mình thấp hơn mức đáng được, người làm sẽ xin tăng, mỗi lần một ít. Đồng ý thì họ yên lòng làm, ít nhất một thời gian. Từ chối thì họ hậm hực: làm chậm đi, mặt nặng mày nhẹ, khách thấy vậy cũng ít ghé hơn. Bực lâu thì họ bỏ việc. Chỉ người vừa bị chủ chửi mắng nhiều vừa đã chán việc đến cùng mới có ngày ôm tiền bán hàng mà đi.

Không phải ai cũng như ai.

Người nhanh nhẹn bán nhanh hơn, người nhiệt tình kéo thêm được khách, người thật thà ít khi để hụt tiền. Có người quý chủ, có người không. Trả công đủ cũng không làm rủi ro về hẳn số không, chỉ làm nó rất nhỏ.

Tiền thưởng Tết mua được lòng cả năm.

Mấy ngày đầu tháng Giêng có dịp thưởng Tết. Nó tốn đúng một tháng công, đổi lại người làm yên tâm gắn bó suốt năm ấy.

VI · Cơ cấu

Mỗi nghề một kiểu làm ăn

Trên phố huyện, các nghề chia doanh thu rất khác nhau. Bảng dưới chỉ so tương đối, không có tỷ lệ thật.

NghềVốn hàngCông người làmLãi mỗi mónTheo thời thế
Quán ănvừanhiều nhấtkhávừa; đồ nấu không để qua đêm
Hàng thiết yếu (gạo muối, thuốc)rất lớnítmỏng, bù bằng bán nhiềurất ít
Hàng buôn (vải, gốm, hàng xén)lớnvừakhánhiều
Tiệm vàngrất lớnít nhấtkhánhiều nhất; tháng Giêng ế
Đèn lồngvừavừacaonhiều; mùa lễ bán chạy

Mỗi nghề còn có rủi ro riêng: quán ăn đổ bỏ đồ ế ngày mưa hay ngày vắng, gốm vỡ, vải ẩm mốc, tiệm vàng không ai phụ thì dễ bị kẻ gian lấy đồ.

VII · Đất và nhà

Mặt bằng và chủ nhà

Chỗ đông thì đắt.

Trên phố, càng gần cổng càng đông khách, nhưng tiền thuê và tiền công cũng cao hơn. Cuối phố rẻ hơn nhưng vắng hơn.

Chủ nhà biết đọc sổ.

Thỉnh thoảng chủ nhà xem quán làm ăn ra sao. Quán phát đạt thì họ tăng tiền thuê. Quán chật vật mãi thì họ hạ xuống, nhưng không thấp hơn giá ban đầu.

Thuê hay mua đứt.

Mua đứt tốn bằng tiền thuê của nhiều tháng. Đổi lại, sau đó mỗi tuần chỉ đóng thuế nhà, ít hơn tiền thuê nhiều, và chủ nhà không còn tăng giá được. Phải giữ quán đủ lâu thì mua mới có lời. Nhà mua rồi thỉnh thoảng phải tu sửa.

Ở chợ quê thì quen biết là vốn.

Chủ đất quý mình thì cho thuê rẻ hơn, người lạ thì lấy giá thường. Muốn mua lại sạp hàng xóm thì trước hết phải quen chủ sạp.

VIII · Hàng tồn

Hàng và thời gian

Hàng nào cũng có hạn.

Trầu, chè, bún thì tan chợ là héo, là thiu. Xôi thì quá trưa đã hỏng. Hàng xén để được lâu. Nhập thừa là mất vốn, nhập thiếu là mất khách.

Biết trước thì rẻ, chạy theo thì đắt.

Hàng nhập buổi sáng rẻ hơn hàng chạy đi lấy giữa buổi. Đoán đúng sức bán từ sáng là cách tiết kiệm nhất. Mua sỉ còn rẻ hơn, nhưng phải đặt trước và chịu chờ.

Hết hàng mất nhiều hơn một lần bán.

Khách quen đến mà gian không còn gì thì họ giận, và lần sau chưa chắc đã quay lại.

IX · Tài chính

Vốn, nợ và rủi ro

Có ba nguồn vốn, giá rất khác nhau.

Mua chịu lái buôn thì không mất lãi nhưng có hạn mức. Vay hàng xóm thì lãi nhẹ, nhưng trả chậm thì mất lòng. Vay cụ Lý thì được nhiều, lãi nặng, quá hạn lâu thì bị siết sạch cơ nghiệp.

Nợ kéo dài thì phá sản.

Nợ lái buôn quá nhiều mấy buổi sáng liền thì phải làm lại từ đầu. Tờ buổi sáng có báo trước.

Lãi nhiều thì thuế nhiều.

Thuế chợ của cụ Lý tính theo lãi mấy ngày gần đây, lãi càng cao thì tỷ lệ thuế càng cao, lại cộng thêm theo số gian hàng.

Giàu thì rủi ro cũng to.

Bão, cháy, lụt, lính tráng thu tiền lấy đi một phần túi tiền, và nhiều gian hàng thì mất nhiều hơn. Túi đầy còn có những tai hoạ riêng: kiện tụng, người làm ôm tiền chạy.

X · Vốn vô hình

Chữ tín và quan hệ

Ở chợ quê, mỗi người qua lại là một dân làng thật, có nhà, có họ hàng, có bạn bè và có tính nết. Quan hệ là thứ vốn không hiện trong túi tiền nhưng sinh lãi.

Khách quen mua nhiều hơn và hay quay lại.

Người lạ mới thử thì e dè. Phải mua vài lần mới thành mặt quen, quý nhiều mới thành mối ruột.

Khách quý thì giới thiệu người khác.

Ai quý gian hàng có khi rủ họ hàng, bạn bè đến mua. Người khó gần thì lâu mới quen, nhưng đã quen thì rất trung thành.

Tiếng xấu đi nhanh.

Người ghét gian hàng nói xấu lúc tối. Người lạ nghe vậy thì ngại đến. Làm lành với người hay đồn là cách chặn miệng.

Đám cưới, đám ma là chuyện làm ăn.

Mừng hay phúng thì cả nhà ấy, đôi khi cả bạn bè họ, quý mình hơn. Vắng mặt thì người ta nhớ.

Phần để dành

Những gì bạn phải tự đo

Trang này cố ý không ghi bất kỳ con số nào. Muốn buôn giỏi, bạn phải tự tìm ra:

  • Đắt hơn giá phải chăng bao nhiêu thì khách bắt đầu bỏ đi, và bao nhiêu thì không còn ai mua.
  • Giá quen đuổi theo giá bạn bán nhanh hay chậm.
  • Mỗi nghề trả cho người làm bao nhiêu phần tiền lãi.
  • Hàng dài bao nhiêu thì kéo khách, bao nhiêu thì đuổi khách.
  • Bao nhiêu phần tin đồn là thật.
  • Chủ nhà tính lại tiền thuê khi nào, và theo mức nào.

Cách đo: giữ mọi thứ như cũ, mỗi lần chỉ đổi một thứ, rồi so tờ cuối ngày.

Vào chơi Đám Cưới Chuột